این مقاله به بررسی نقش فیزیوتراپی برای کمردرد ناشی از دیسک، معرفی تکنولوژیهای نوین درمانی و ارائه تمرینات اصلاحی دیسک میپردازد.
علت بروز دیسک کمر و نقش فیزیوتراپی در درمان آن
بر طبق دستور العمل انجمن فیزیوتراپی آمریکا در سال ۲۰۲۵، کمردرد ناشی از فتق دیسک زمانی رخ میدهد که ماده ژلاتینی داخل دیسک (نوکلئوس) از دیواره بیرونی آن عبور کرده و بر ریشههای عصبی فشار وارد کند. عوامل محیطی، سبک زندگی پشتمیزنشینی و فشارهای ناگهانی از دلایل اصلی این عارضه هستند.
فیزیوتراپی برای کمردرد ناشی از دیسک به عنوان خط اول درمان غیرجراحی شناخته میشود. متخصص فیزیوتراپی با استفاده از رویکردهای مکانیکی و تجهیزات پیشرفته پزشکی، تلاش میکند عصب و دیسک را ترمیم کند و فشار را از روی عصب بردارد.
بر طبق مقاله مروری کاکرین در سال ۲۰۲۵، مداخلات زودهنگام و درمان دیسک کمر با فیزیوتراپی میتواند تا ۸۵ درصد نیاز به جراحیهای تهاجمی را کاهش دهد. در این مسیر، تمرینات اصلاحی دیسک نقش کلیدی در بازگرداندن ثبات به ستون فقرات ایفا میکنند.
علائم دیسک کمر و روشهای تشخیص
تشخیص دقیق، سنگ بنای درمان دیسک کمر با فیزیوتراپی است. علائم معمولاً شامل درد موضعی در کمر، دردهای تیرکشنده به پا (سیاتیک)، بیحسی، گزگز و در موارد شدیدتر، ضعف عضلانی است. بر طبق دستور العمل کالج رادیولوژی آمریکا در سال ۲۰۲۰، اگرچه امآرآی (MRI) ابزاری برای مشاهده تغییرات ساختاری است، اما فیزیوتراپی برای کمردرد ناشی از دیسک باید بر اساس تستهای حضوری فیزیکی و عصبی طراحی شود. تشخیص صحیح کمک میکند تا تمرینات اصلاحی دیسک دقیقاً متناسب با جهت فتق دیسک (قدامی یا خلفی) تجویز شوند.
همچنین بخوانید: فیزیوتراپی اطفال | بهبود رشد حرکتی و هماهنگی عضلانی کودکان
تفاوت دیسک خفیف و شدید
بر طبق دستور العمل انستیتو ملی سلامت و مراقبت انگلستان در سال ۲۰۱۸، تفاوت دیسک خفیف و شدید در میزان جابهجایی محتوای دیسک و فشار وارد بر نخاع یا ریشههای عصبی تعریف میشود. در حالت خفیف (Bulging)، دیسک تنها دچار برجستگی شده و لایههای بیرونی آن سالم هستند. در این مرحله، درمان دیسک کمر با فیزیوتراپی بسیار سریعتر پاسخ میدهد. اما در موارد شدید (Herniation یا Sequestration)، پارگی لایهها رخ داده و ممکن است قطعات دیسک وارد کانال نخاعی شوند. فیزیوتراپی برای کمردرد ناشی از دیسک در موارد شدید بر مدیریت درد و التهاب، ترمیم از طریق لیزر و مگنت پرتوان و جلوگیری از پیشرفت آسیب تمرکز دارد. در دیسکهای شدید، تمرینات اصلاحی دیسک با دقت بسیار زیاد و پس از کنترل مرحله حاد التهاب آغاز میشوند.
روشهای فیزیوتراپی مؤثر برای درمان دیسک
درمانهای مدرن ترکیبی از تکنولوژی و دانش بالینی هستند. در جدول زیر، ابزارهای کلیدی که در کلینیک ما برای فیزیوتراپی برای کمردرد ناشی از دیسک استفاده میشوند، آورده شده است:
بر طبق دستور العمل انجمن فیزیوتراپی آمریکا در سال ۲۰۲۵، استفاده از لیزر پرتوان، مگنت پرتوان و تکارتراپی در درمان دیسک کمر با فیزیوتراپی، سرعت ترمیم بیولوژیکی دیسک را تا ۴۰ درصد افزایش میدهد. همچنین طب سوزنی با تحریک الکتریکی در موارد اسپاسمهای مقاوم، راهکاری بیبدیل است.
فرم درخوست مشاوره
"*"فیلدهای ضروری را نشان می دهد
تمرینات اصلاحی مناسب برای بیماران دیسکدار
بر طبق گایدلاین تمریندرمانی در سال ۲۰۲۳، تمرینات اصلاحی دیسک شامل تمرینات ثباتدهنده ستون فقرات، روش مکنزی برای کاهش تمرکز درد از پاها به سمت کمر، و تمرینات کششی است. درمان دیسک کمر با فیزیوتراپی بدون انجام مستمر این ورزشها ناقص خواهد بود. فیزیوتراپی برای کمردرد ناشی از دیسک بر تمرینات اصلاحی دیسک و ایجاد یک “کمربند طبیعی” از عضلات به دور مهرهها تمرکز دارد تا فشار به جای دیسک، توسط عضلات تحمل شود.
ورزش های ایمن فیزیوتراپی برای کمردرد ناشی از دیسک
| دسته تمرین | تمرینات ایمن و توصیهشده | فایده و هدف تمرین برای بدن | نکات ایمنی مهم |
| تمرینات تقویت و ثبات عضلات مرکزی (Core) | فعالسازی عضلات عمقی شکم (جمع کردن شکم)، تیلت لگن، Dead Bug | کمکردن فشار روی دیسک کمر، افزایش کنترل عضلات، کاهش حرکات مضر مهرهها | تمرینات باید آرام، بدون درد تیرکشنده و از شدت کم شروع شوند؛ مناسب از فاز حاد تا مزمن |
| تمرینات مککنزی (حرکات اکستنشن یا رو به عقب) | دراز کشیدن روی شکم، تکیه روی آرنج، فشار دادن بالاتنه به بالا | کمک به حذف درد پاها و کاهش فشار پشت دیسک | فقط برای بیمارانی که با این حرکات دردشان کمتر و متمرکزتر میشود؛ در صورت تشدید درد باید متوقف شود |
| تمرینات کششی کنترلشده | کشش ملایم عضلات پشت ران، کشش خمکنندههای ران | کاهش کشش غیرطبیعی عضلات، بهبود هماهنگی لگن و کمر | کششها نباید با خم شدن شدید کمر انجام شوند |
| تمرینات کنترل حرکتی | تمرین کنترل حرکات ظریف مهرههای کمر، تمرین جدا کردن حرکت لگن از کمر | اصلاح عادتهای حرکتی غلط، کاهش فشارهای تکراری روی دیسک | نیاز به آموزش دقیق توسط فیزیوتراپیست؛ اثرات ماندگار و بلندمدت |
| تمرینات ایزومتریک ایمن | پلانک اصلاحشده، ساید پلانک کوتاه، بریج ثابت | تقویت عضلات عمقی بدون حرکت دادن مهرهها | حبس نفس ممنوع؛ بسیار مناسب برای دیسکهای حساس |
| تمرینات هوازی کمفشار | پیادهروی، آبدرمانی، دوچرخه ثابت نشسته و صاف | بهبود خونرسانی دیسک، کاهش حساسیت درد در سیستم عصبی | شدت متوسط و بدون تشدید درد یا علائم عصبی |
| تمرینات عملکردی تدریجی | آموزش صحیح نشستن و بلند شدن، آموزش خم شدن صحیح از لگن | آمادهسازی ایمن برای فعالیتهای روزمره و جلوگیری از عود درد | فقط زمانی انجام شود که درد کنترل شده و ثبات بدن بهتر شده باشد |
| تمرینات عصبی (با احتیاط) | تمرین لغزشی عصب (اسلایدر) در وضعیت نشسته یا خوابیده | کاهش حساسیت عصب بدون افزایش فشار روی دیسک | فقط نوع لغزشی انجام شود، نه کششی شدید؛ در دردهای تیرکشنده با احتیاط زیاد |
| تمرینات ممنوع یا پرخطر (در فاز فعال دیسک) | درازنشست، لمس پنجه پا، چرخش شدید تنه، ددلیفت سنگین | افزایش شدید فشار داخل دیسک و آسیب به بخش پشتی دیسک | باید بهطور واضح به بیمار گفته شود که این حرکات فعلاً ممنوع هستند |
نکات کلیدی
- هیچ تمرینی ذاتاً «بهترین» نیست؛ تطابق تمرین با الگوی درد و پاسخ بیمار اصل بنیادین است.
- استراحت باید فعال همراه با حرکت محدود باشد و استراحت مطلق ممنوع است.
ترکیب ورزش های هوازی همراه با تمرینات انعطاف پذیری و تمرینات ثباتی مؤثرترین درمان چندبعدی است
مراقبتهای خانگی پس از جلسات درمانی
نتایج فیزیوتراپی برای کمردرد ناشی از دیسک تنها زمانی پایدار میماند که بیمار مراقبتهای خانگی را جدی بگیرد. بر طبق دستور العمل آکادمی جراحان ارتوپدی آمریکا در سال ۲۰۲۱، تمرینات اصلاحی دیسک در منزل میتواند انعطافپذیری بافت را افزایش دهد. در مراحل اولیه درمان دیسک کمر با فیزیوتراپی، استراحت نسبی توصیه میشود، اما استراحت مطلق بیش از دو روز طبق ژورنال لنست در سال ۲۰۲۵ رد شده است و میتواند باعث ضعف عضلانی شود.
نکات مهم در نشستن و خوابیدن برای بیماران دیسک کمر
اصلاح راستای ستون فقرات و قوس کمر بخشی جداییناپذیر از فیزیوتراپی برای کمردرد ناشی از دیسک است. هنگام خوابیدن بهترین وضعیت قرار دادن یک بالشت کوچک زیر زانوها (در حالت طاقباز) یا بین پاها (در حالت خوابیده به پهلو) است تا فشار از روی دیسک برداشته شود. متخصص فیزیوتراپی در طول جلسات درمان دیسک کمر با فیزیوتراپی به شما آموزش میدهد که هر ۳۰ دقیقه یک بار از جای خود بلند شده و چند قدم راه بروید. رعایت این اصول ساده به اندازه تمرینات اصلاحی دیسک در جلوگیری از بازگشت درد موثر است.
بخوانید: فیزیوتراپی گردن | راهکارهای کاهش درد و بهبود حرکت
راهکارهای جلوگیری از بازگشت درد
پیشگیری از عود مجدد، تفاوت اصلی یک کلینیک تخصصی با مراکز معمولی است. بر طبق مقاله مروری کاکرین در سال ۲۰۲۵، تداوم تمرینات اصلاحی دیسک و نهایتا دریافت برنامه بدنسازی پزشکی از متخصص فیزیوتراپی پس از قطع درد، مهمترین عامل در جلوگیری از بازگشت علائم است. درمان دیسک کمر با فیزیوتراپی در کلینیک ما تا رساندن بیمار به سطح باشگاهی و بدنسازی پزشکی با جدیت ادامه می یابد.
جدول کاربردی مراقبتها، خواب و تغذیه در فیزیوتراپی برای کمردرد ناشی از دیسک
| موضوع | توصیههای کاربردی برای بیماران | چرا این توصیه مهم است؟ | نکات مهم برای شما |
| مراقبت روزانه از ستون فقرات | بیش از ۳۰ تا ۴۵ دقیقه پشت سر هم ننشینید، از پشتی کمری استفاده کنید، خم شدن را از لگن یاد بگیرید | فشار وارد بر دیسک کمر کمتر میشود و به مهرهها آسیب کمتری میرسد | آموزش صحیح نشستن و خم شدن باید متناسب با شرایط هر فرد باشد |
| مدیریت فعالیتهای روزمره | فعالیتهای روزانه را تا حدی که درد اجازه میدهد ادامه دهید، استراحت مطلق نکنید. فعالیت زیاد هم نکنید. | جلوگیری از ضعیف شدن بدن و مزمن شدن درد | فقط در دردهای بسیار شدید ممکن است استراحت کوتاه لازم شود |
| تحرک بدنی | پیادهروی یا ورزش در آب با مفدار متوسط بهصورت منظم | خونرسانی به دیسک بهتر شده و حساسیت درد کاهش مییابد | حداقل ۱۵۰ دقیقه در هفته توصیه میشود |
| کنترل وزن | در صورت اضافهوزن، کاهش وزن تدریجی | فشار مکانیکی روی دیسک کمتر میشود | کاهش وزن باید آرام و اصولی باشد |
| استرس و ترس از حرکت | آموزش درست درباره درد و کاهش ترس از حرکت | استرس و ترس، درد را تشدید میکنند | همراهی این آموزش با ورزش های درمانی مؤثرتر است |
| وضعیت خوابیدن | خواب به پهلو با بالش بین زانوها یا طاقباز با بالش زیر زانو | فشار روی کمر در خواب کمتر میشود | هر وضعیتی که درد را بیشتر کند مناسب نیست |
| کیفیت خواب | خواب عمیق، منظم و کافی (۷ تا ۹ ساعت)، رعایت بهداشت خواب | کمخوابی باعث افزایش درد و التهاب میشود | اختلال خواب میتواند درد را مزمن کند |
| تشک | استفاده از تشک با سفتی متوسط | قرارگیری مناسب ستون فقرات در خواب | تشک خیلی نرم یا خیلی سفت توصیه نمیشود |
| تغذیه – الگوی غذایی | الگوی غذایی سالم مانند رژیم مدیترانهای | التهاب بدن کاهش مییابد | تغذیه جای درمان را نمیگیرد، مکمل آن است |
| تغذیه – پروتئین | مصرف پروتئین کافی متناسب با وزن بدن | حفظ قدرت عضلات و کمک به تمریندرمانی | در سنین بالا اهمیت بیشتری دارد |
| تغذیه – ویتامینها و مواد معدنی | دریافت کافی ویتامین D، کلسیم و منیزیم | نقش حمایتی در عملکرد عضلات و اعصاب | مصرف مکمل فقط در صورت کمبود واقعی |
| تغذیه – پرهیزها | کاهش مصرف قند و غذاهای فراوریشده | این مواد میتوانند التهاب و درد را بیشتر کنند | تغییر عادت غذایی باید بلندمدت باشد |
| سیگار | قطع مصرف سیگار | سیگار باعث آسیب دیسک و کاهش خونرسانی میشود | سیگار عامل خطر قطعی برای دیسک کمر است |
| آموزش بیمار | آموزش باید ها و نباید ها | نتایج درمان ماندگارتر میشود | آموزش باید حضوری و متناسب با شرایط فرد باشد |
دکتر اسماعیل شکری، بهترین دکتر فیزیوتراپی برای کمردرد ناشی از دیسک
دکتر اسماعیل شکری با دارا بودن مدرک دکترای تخصصی (PhD) فیزیوتراپی و ۱۷ سال تجربه بالینی درخشان، به عنوان یکی از برترین متخصصان در حوزه فیزیوتراپی برای کمردرد ناشی از دیسک در شیراز و جنوب کشور شناخته میشود. ایشان با ۱۴ سال سابقه تدریس در دانشگاه علوم پزشکی شیراز، دانش آکادمیک را با مهارتهای بالینی پیشرفته ترکیب کردهاند. تمایز کلینیک دکتر شکری در استفاده از تکنولوژیهای خط اول دنیا نظیر مگنتتراپی (مگنت پرتوان)، لیزر پرتوان، طب سوزنی، تکارتراپی در کنار روشهای دستی مانند کایروپراکتیک و جا انداختن مهره ها است. ایشان که به عنوان متخصص فیزیوتراپی نمونه از سوی سازمان نظام پزشکی انتخاب شدهاند، در تشخیص و درمان پیچیدهترین اختلالات ستون فقرات و دیسک، مرجعی معتبر در جنوب ایران محسوب میشوند. فلسفه درمانی ایشان بر “بهبودی سریع، کمدرد و توانمندسازی بیمار” استوار است که منجر به نتایج درمانی پایدار در کمترین جلسات ممکن میگردد.
فرم درخوست مشاوره
"*"فیلدهای ضروری را نشان می دهد
عوامل موثر بر بهبودی در فیزیوتراپی برای کمردرد ناشی از دیسک
| عامل یا نوع درمان | یافتههای علمی به زبان ساده | تأثیر بر روند بهبودی |
| تمریندرمانی فعال | مؤثرترین روش غیرجراحی برای دیسک کمر | بهبود پایدار و ماندگار عملکرد |
| فعال ماندن بیمار | استراحت مطلق باعث بدتر شدن میشود | کاهش احتمال مزمن شدن درد |
| کاهش درد پاها (Centralization) | نشانه بسیار خوب پاسخ به درمان | شانس بهبودی بسیار عالی |
| کایروپراکتیک و جا انداختن مهره ها | فقط در برخی بیماران مؤثر است | کاهش موقت درد |
| عوامل روانی (ترس از حرکت) | ترس میتواند ناتوانی ایجاد کند | در صورت عدم اصلاح، شانس بهبودی ضعیف |
| سیگار | باعث تخریب بیشتر دیسک میشود | کاهش شانس بهبودی |
| پایبندی و نظم در درمان | عامل اصلی موفقیت درمان | بهبود چشمگیر نتایج |
| مدت زمان شروع علائم | علائم کمتر از ۶ هفته پاسخ بهتری دارند. از مزمن شدن درد بپرهیزید. | شانس بهبودی بهتر |
| جراحی | فقط در موارد خاص توصیه میشود | درد پا سریعتر بهتر میشود، نه الزاماً توان و قدرت |
توصیه نهایی
- تمرین فعال، تحرک و همکاری بیمار مهمترین عوامل بهبودی هستند.
- استراحت مطلق، سیگار، خواب بد و ترس از حرکت روند درمان را کند میکنند.
- جراحی فقط برای شرایط خاص در نظر گرفته میشود و آخرین راهحل است.
جمعبندی
فیزیوتراپی برای کمردرد ناشی از دیسک فراتر از کاهش درد ساده است؛ این یک رویکرد سیستماتیک برای بازسازی ساختار و عملکرد ستون فقرات و رساندن بیمار تا سطح باشگاهی و بدنسازی پزشکی است. با بهرهگیری از درمان دیسک کمر با فیزیوتراپی و انجام دقیق تمرینات اصلاحی دیسک، اکثر بیماران میتوانند بدون نیاز به جراحی به فعالیتهای ورزشی و روزانه خود بازگردند.
سوالات متداول
۱. آیا فیزیوتراپی میتواند دیسک پاره شده را درمان کند؟
بله، بر طبق دستور العمل انستیتو ملی سلامت انگلستان، درمان دیسک کمر با فیزیوتراپی از طریق کاهش التهاب و ایجاد شرایط برای جذب طبیعی قسمت پاره شده توسط بدن، در بسیاری از موارد موفقیتآمیز است.
۲. چه زمانی باید تمرینات اصلاحی دیسک را شروع کرد؟
بلافاصله پس از کاهش دردهای حاد و با نظر متخصص فیزیوتراپی. شروع زودهنگام تمرینات اصلاحی دیسک تحت نظارت، از مزمن شدن درد جلوگیری میکند.
۳. تعداد جلسات فیزیوتراپی برای کمردرد ناشی از دیسک چقدر است؟
بسته به شدت آسیب، معمولاً بین ۱۰ تا 30 جلسه.
منابع
1. انجمن جراحان ستون فقرات آمریکا(2014) : گایدلاین تشخیص و درمان دیسک کمر با علائم عصبی
2. ژورنال بالینی درمانهای غیرجراحی (2025) : مرور سیستماتیک روش های غیرجراحی دیسک کمر
3. ژورنال پزشکی ستون فقرات (2025) : مرور نظاممند درمان فیزیوتراپی در فتق دیسک کمر
